ماموریت طالبان؛ از نمادزدایی تا نمادزایی

سیاست‌های هویتی طالبان را نمی‌توان تنها در چارچوب حمایت زبان پشتو یا تغییر برخی نمادهای فرهنگی تحلیل کرد؛ آن‌چه در این جریان دیده می‌شود، تلاشی برای بازتعریف هویت عمومی بر مبنای یک روایت قومی و زبانی خاص است. طالبان در این زمینه مسیری را دنبال می‌کنند که پیش‌تر در عصر نادرخان و محمدهاشم‌خان، به‌ویژه با سیاست‌های محمدگل مهمند، تجربه شده بود.

محمدگل مهمند، در مقام وزیر داخله و سپس مسوول ولایت‌های شمال، سیاست تعمیم اجباری زبان پشتو و محدودسازی زبان فارسی را در اداره‌های دولتی، نهادهای آموزشی و فضای اجتماعی دنبال کرد. روایت‌های تاریخی از برخورد تبعیض‌آمیز او با دادخواست‌های فارسی، تلاش برای تغییر زبان اداری مردم و حتی سوزاندن مجموعه‌ای از کتاب‌های ترکی و فارسی حکایت دارند. او حتی پوشیدن چپن اوزبیکی را نمادی از فرهنگ بیگانه تلقی می‌کرد و در پی حذف آن از فضای اجتماعی بود. این رویکرد نشان می‌دهد که سیاست او تنها زبانی نبود، بلکه با نمادهای فرهنگی، پوشش، کتاب و حافظه‌ی تاریخی جوامع نیز سر ستیز داشت.

امروز نیز در رفتار طالبان نشانه‌هایی از تداوم چنین رویکردی دیده می‌شود. گزارش‌های متعدد از برخوردهای تبعیض‌آمیز زبانی در اداره‌های دولتی، ترجیح استفاده از زبان پشتو در مکاتبات و تعاملات اداری و برجسته‌سازی برخی نمادهای فرهنگی و پوششی حکایت دارند. مثلا، نوع پوششی که به ‌عنوان لباس مطلوب و مورد توجه ساختار حاکم معرفی می‌شود، بیش‌تر بازتاب‌دهنده‌ی سنت‌های فرهنگی بخشی از جامعه‌ی پشتون است.

در این‌جا «نمادزایی» و «نمادزدایی» دو معنای متفاوت دارند. نمادزایی به معنای تولید، برجسته‌سازی و تحمیل نمادهای هویتی مورد نظر قدرت حاکم است؛ در مقابل، نمادزدایی به حذف، تضعیف یا به حاشیه‌راندن نمادهای فرهنگی سایر گروه‌های اجتماعی اشاره دارد. طالبان هم‌زمان هر دو فرایند را دنبال می‌کنند: از یک‌سو نمادهای مورد نظر خود را در ساختار اداری و فضای عمومی برجسته می‌سازند و از سوی دیگر، نمادهای تاریخی و فرهنگی مرتبط با زبان پارسی و سایر فرهنگ‌های افغانستان را به حاشیه می‌رانند.

اداره‌ی دولتی باید بازتاب‌دهنده‌ی تنوع زبانی و فرهنگی شهروندان باشد، نه محل نمایش برتری یک هویت بر هویت‌های دیگر. وقتی شهروند برای دریافت خدمات اداری ناگزیر شود از زبان و نمادهای فرهنگی مورد پسند حاکمیت استفاده کند، مسئله دیگر تنها زبان ارتباطی نیست؛ بلکه با مسئله تبعیض، شهروندی برابر و انحصار هویت ملی روبه‌رو هستیم.

در نهایت، نمادزدایی از فرهنگ فارسی و دیگر فرهنگ‌های افغانستان، به معنای حذف بخشی از حافظه‌ی تاریخی و هویت مشترک این سرزمین است؛ سیاستی که نه به وحدت ملی می‌انجامد و نه هویت ملی می‌سازد، بلکه شکاف‌های اجتماعی را عمیق‌تر می‌کند.